Chińska ekspansja terytorialna. Bizantyjskie zapędy Państwa Środka Pawel Behrendt Radoslaw Pyffel »

28/06/2011, 5:00. Kategorie: azja, uwolnione mysli

Długofalowy plan odbudowy potęgi Chin i ponowne uczynienie z nich Państwa Środka upodabnia je nieco do dawnego Bizancjum. Na pierwszy rzut oka wydaje się to karkołomną koncepcją, jeśli jednak spojrzymy na kilka elementów polityki zagranicznej obu mocarstw, porównanie to okaże się w pełni uzasadnione.

W ciągu tysiąca lat swojej historii Bizancjum prowadziło niemal nieustanne wojny. W większości były to wojny obronne, te agresywne miały zaś bardzo specyficzny charakter, były to bowiem swoiste rekonkwisty, mające na celu odzyskanie terytoriów wchodzących niegdyś w skład Cesarstwa Rzymskiego. Tak samo obecnie Chiny zgłaszają pretensje jedynie do ziem, które kiedyś były podporządkowane Synowi Niebios, czyli chińskiemu cesarzowi dynastii Qing. W ciągu ostatnich 2 tysięcy lat Chiny wielokrotnie zmieniały swoje granice, więc i ich roszczenia mogą robić wrażenie. Jednak jedynym większym obszarem, do którego Chiny stale zgłaszają pretensje i o który stoczyły nawet wojnę, jest rosyjski Daleki Wschód.

Strefa Azji Środkowej

Niewątpliwie rejony sporów ChRL z sąsiadami, które wywołują największe zainteresowanie mediów, znajdują się w strefie Pacyfiku. Pekin skwapliwie z tego korzysta i największe sukcesy odnosi, unikając medialnego zgiełku, z drugiej strony swego władztwa – w Azji Środkowej. Co więcej, nie są to wyłącznie sukcesy gospodarcze – jak w Turkmenistanie i Uzbekistanie – ale również aneksje terytorialne. Na przykład w Tadżykistanie.

Na początku bieżącego roku parlament w Duszanbe ratyfikował porozumienie, na mocy którego scedowano na rzecz ChRL około 1100 km² w Pamirze, co stanowi prawie 1% powierzchni tego środkowoazjatyckiego kraju. Ku oburzeniu ludności tadżycki rząd ogłosił to sukcesem podkreślając, że Chińczycy pierwotnie domagali się 28 tysięcy km². Niewyjaśnioną kwestią pozostaje, co Tadżykistan otrzymał w zamian. Zdaniem dyrektora tadżyckiego Prezydenckiego Centrum Studiów Strategicznych, Szuchroba Szaripowa, był to ostatni moment na podjęcie takiej decyzji, gdyż inaczej „Tadżykistan nie byłby w stanie wytrzymać presji ze strony potężnego sąsiada”. Co więcej, jego zdaniem, udało się zapewnić stabilne stosunki z ChRL.

Inną kwestią pozostaje pytanie, po co Chinom 1100 km² nagich skał gdzieś w Pamirze. Według Duszanbe, na scedowanych terenach nie ma żadnych złóż surowców. Jeżeli rzeczywiście nic tam nie ma, to czemu Chińczycy tak naciskali i mieli naciskać jeszcze bardziej? Decydenci z KPCh to ludzie pragmatyczni – to, że jakiś lokalny przywódca klanowy kilka czy kilkanaście wieków temu uznał zwierzchnictwo cesarza, nie stanowi chyba dla nich powodu, aby zgłaszać roszczenia do tego terytorium? To nie są też czasy Mao, żeby domagać się korekty granic pobieżnie wytyczonych w XIX wieku. Prawie na pewno chodzi tutaj o złoża surowców, których wartość ma być równa wartości dotychczasowych chińskich inwestycji w Tadżykistanie (wycenianych na 4 miliardy $). Inną sprawą jest opłacalność eksploatacji złóż położonych ponad 4000 m n.p.m., ale głód energetyczny Chin zmusza je do podjęcia takich wyzwań i być może niedługo Państwo Środka będzie musiało szukać energii nawet na Mount Evereście lub w kosmosie.

Ujgurski Region Autonomiczny

Podpisanie ugody wywołało bardzo negatywny odzew tadżyckiego społeczeństwa, pogłębiony dodatkowo wiadomością o wydzierżawieniu Chińczykom 2 tys. hektarów gruntów rolnych, gdzie ma pracować od 1,5 tys. do 2 tys. chińskich rolników. Co ciekawe, oficjalnym dzierżawcą będzie nie ChRL, lecz Ujgurski Region Autonomiczny (Xinjiang Weiwuer). Zaledwie 7% powierzchni Tadżykistanu nadaje się pod uprawy. W tej sytuacji wiadomość o wydzierżawieniu ziemi obcokrajowcom musi być bardzo niepopularna. Kolejnym problemem jest bezrobocie. Wprawdzie wynosiło ono, wg danych z 2008 roku, jedynie 2,3%, jest to jednak zasługą emigracji zarobkowej do Rosji. W wyniku tej emigracji powstaję błędne koło, wyjeżdżają bowiem zwłaszcza ludzie ze wsi i sporo ziemi leży odłogiem. Z tego właśnie powodu tadżyckie władze zdecydowały się wydzierżawić grunty Chińczykom. Jednak zdaniem zwykłych Tadżyków, efektem będzie jedynie zwiększenie się tempa migracji. Obawy miejscowej ludności wywołują też chińscy kupcy. Ich liczba nie przekracza na razie kilkuset, jednak pojawienie się dużej grupy chińskich rolników doprowadzi, zdaniem wielu Tadżyków, do wzmożonego napływu kupców z Państwa Środka, którzy mając wsparcie Pekinu, będą mogli stosować dumping i poważnie zaszkodzą tadżyckim handlarzom. Na marginesie trzeba zauważyć, że Rosjanie reagują podobnie niechętnie na napływ tadżyckich kupców.

Przyjaciel Nazarbajew

Głównym obiektem zainteresowania ChRL w Azji Środkowej jest jednak Kazachstan. Hu Jintao odwiedzał ten kraj w grudniu 2009, a następnie w czerwcu 2010 roku. Prezydent Kazachstanu Nursułtan Nazarbajew był podejmowany w Pekinie w lutym br. Jak na spotkania pomiędzy głowami państw to nieprawdopodobna częstotliwość. Hu Jintao ogłosił, że wzajemne stosunki będą budowane pod znakiem „strategicznego partnerstwa, długoterminowej stabilności, dobrosąsiedzkiej przyjaźni oraz współpracy na zasadach wygrana-wygrana”. Obecnie współpraca chińsko-kazachska dotyczy przede wszystkim eksploatacji złóż ropy i gazu ziemnego, a następnie przesyłu tych surowców do Chin, jednakże w trakcie ostatniej wizyty Nazarbajewa w Pekinie pojawiły się bardzo interesujące pogłoski.

Wedle niepotwierdzonych informacji, Nazarbajew miał podpisać umowę o wydzierżawieniu Chinom 1 miliona hektarów ziemi na 99 lat. Wiadomość została podana przez byłego zięcia Nazarbajewa, Rachata Alijewa, który w wyniku konfliktu z teściem przebywa na „dobrowolnym wygnaniu” w Europie. Z tej racji wszelkie informacje podawane przez Alijewa są traktowane bardzo ostrożnie. Co więcej, w tym przypadku Alijew nie był w stanie przedstawić żadnych dowodów na potwierdzenie swoich sensacyjnych doniesień. Kazachskie władze zdecydowały się je zdementować dopiero pod naciskiem opozycji. Podobnie jak w Tadżykistanie, wydzierżawione ziemie miałyby być użytkowane przez chińskich rolników.

Propozycje dzierżawy padły ze strony Chińczyków już pod koniec 2009 roku. Pozytywna reakcja ze strony Nazarbajewa doprowadziła do protestów i demonstracji trwających kilka tygodni. Całą sprawę skrzętnie zamieciono następnie pod dywan w oczekiwaniu na lepsze czasy. Niewykluczone więc, że w lutym w Pekinie Hu i Nazarbajew faktycznie rozważali, czy lepsze czasy już nastały lub jak załatwić całą sprawę po cichu.

Tworzenie diaspory

Skąd wzięło się tak duże zainteresowanie Pekinu gruntami rolnymi? Wbrew pozorom areał ziem uprawnych w Chinach jest ograniczony, a liczba ludności stale rośnie. W tej sytuacji dzierżawa leżących za miedzą środkowoazjatyckich stepów, które są bardzo słabo zaludnione, rozwiązuje jednocześnie kilka problemów. Po pierwsze – pozwala wyekspediować za granicę pewną liczbę chińskich rolników, redukując przeludnienie na wsi oraz gwarantując pewne dostawy żywności. Za rolnikami podążą handlarze, a tym samym powstanie silna diaspora, która zwiększy wpływy Państwa Środka w regionie. Rozszerzenie własnych wpływów przy jednoczesnej szansie na zapewnienie stabilności wewnątrz kraju jest dla KPCh grą wartą świeczki i jest bardziej niż pewne, że władze wykorzystają każdą szanse na utrzymanie spokoju w Chinach. Nawet jeżeli pociągnie to za sobą oskarżenia (np. Intelligence Online) o „zorganizowaną aneksję obszarów strategicznych”.

Impreza po królewsku

7 kwi, 12:11Lindsay McIntosh / The Times

Król Jerzy IV, fot Getty Images

W XVIII-wiecznej Szkocji było to chyba miejsce najbardziej zbliżone do współczesnego klubu ze striptizem i w swoim czasie przyciągało śmietankę arystokracji, a nawet członków rodziny panującej.

Beggar’s Benison, ukryte w dyskretnej rezydencji na obrzeżach niewielkiego miasta Anstruther w Fife było punktem regularnych spotkań książąt, arystokratów i wodzów szkockich klanów.

Lokal zainteresował też króla Jerzego IV i to jego karta członkowska wystawiona została w zeszłym tygodniu na sprzedaż. Przyszły monarcha był wciąż jedynie Jerzym księciem Walii, kiedy na 10 dni przed 21. urodzinami sprezentowano mu rzeczoną kartę wstępu. Ów 228-letnidokument, sprzedany na aukcji za 2400 funtów stwierdza, że "Jego Królewska Wysokość Jerzy Książę Walii" zostaje przyjęty w poczet "Rycerzy starożytnego i potężnego Zakonu pod wezwaniem Żebraczego Błogosławieństwa i Krainy Wesołości". Karta dawała przyszłemu władcy pełne prawa i przywileje na "terytoriach Krainy Wesołości" należącej do klubu. Zdobi ją klubowy herb przedstawiający jednego z członków stowarzyszenia, skórzaną torbę oraz kotwicę.

Ten założony w 1732 roku klub dla dżentelmenów opisywano jako skrzyżowanie masonerii z klubem erotycznym, zaś jego członkostwo zarezerwowane było dla XVIII-wiecznych szlachetnie urodzonych. Zbierali się w Beggar’s Benison, by czytać literaturę erotyczną, wymieniać się pieprznymi dowcipami oraz – od czasu do czasu – przyglądać się miejscowym kobietom, przyprowadzanym tam "na oględziny".

Historycy twierdzą, że nic nie sugeruje, by kobietom płacono za seks. Stosowano się raczej do polityki obowiązującej w dzisiejszych klubach ze striptizem: "patrz, ale nie dotykaj". Klub wziął swoją nazwę od błogosławieństwa (ang. benison), jakim obdarzyła króla Jakuba V miejscowa żebraczka. Przeprowadziła go przez tamtejszy potok, za co zapłacono jej złotą monetą. Przyjmując zapłatę, miała powiedzieć władcy: "Niech twoja sakwa nigdy nie będzie pusta, a twój róg zawsze niech rozkwita". Stąd mottem klubu stało się "Niech twoje żądło ani twoja sakwa nigdy cię nie zawiodą".

Przybytek poświęcony był "radosnej celebracji męskiej seksualności". W Anstruther odbywał się doroczny obiad dla mieszkańców Krainy Wesołości. Wszyscy uczestnicy nosili odznakę Zakonu, która w tamtych czasach kosztowała niebagatelną sumę pięciu gwinei. W kręgu powszechnego zainteresowania panów znajdowała się masturbacja i przed przyjęciem w szeregi członków każdy z nich musiał się ten sposób wykazać.

Zdaniem Davida Stevensona, który napisał książkę o klubie, jego działalność była odpowiedzią na represyjną moralność tamtych czasów. Chociaż większości arystokratów proponowano członkostwo, ci spoza kręgu Beggar’s Benison ostro go potępiali. David Hume określił członków stowarzyszenia mianem "Belzebubów". Jednakże, chociaż niektóre rytuały mogły mieć ekstremalny charakter, to i tak bladły wporównaniu z orgiami urządzanymi w Hell Fire Club na południe od szkockiej granicy.

Racznik domu akcyjnego Bonhams, gdzie pod młotek poszła karta członkowska króla, powiedział: – To z pewnością zabawny dokument, rzucający nieco światła na życie młodego Jerzego IV.

Po klubie nie zachowało się wiele pamiątek. Wiele przedmiotów ukradziono albo spalili je urzędnicy. Pozostałe Muzeum Narodowe Szkocji uznało za zbyt "oburzające", kiedy w latach 40. XX wieku instytucji tej zaoferowano ich kolekcję. Publiczności udostępniono je dopiero w 1999 roku, w muzeum Uniwersytetu St Andrews.

Dyplom sprzedano jako część kolekcji listów i manuskryptów zebranych przez Roya Davidsa, prywatnego kolekcjonera z Oksfordu. Pod młotek poszedł też niepublikowany wcześniej list odkrywcy Davida Livingstone’a do brytyjskiego premiera Lorda Palmerstona, który zlicytowano za 28 800 funtów. Dwunastostronicowa epistoła powstała w 1861 roku. Podróżnik relacjonuje w niej, jak podczas wyprawy do dorzecza Zambezi jego ekspedycję przywitały zatrute strzały zuluskich wojowników oraz z jakim wstrętem odnosiły się do Brytyjczyków kobiety z plemienia.

Człowiek, który włamał się do Auschwitz

Denis Avey, fot. Reuters

To był to jeden z najbardziej niezwykłych wyczynów brytyjskich żołnierzy podczas II wojny światowej. W czasie, gdy tysiące ludzi oddałyby wszystko, by uciec z Auschwitz, Denis Avey postanowił dostać się do środka. Udało mu się to w połowie 1944 roku.

Denis Avey słyszy dochodzące z oddali dźwięki muzyki Wagnera, granej przez orkiestrę. 25-letni Brytyjczyk od ponad dwóch lat jest jeńcem wojennym. Odkąd dostał się do niewoli w północnej Afryce, więziono go już w kilku obozach; teraz, w 1943 roku, trafił do baraków w cieniu olbrzymiego przemysłowego kompleksu w południowej Polsce. Najbliższym miastem jest Oświęcim, przez Niemców nazywany Auschwitz.

– Pomyślałem: co tu robi orkiestra? – wspomina Avey. Brytyjski żołnierz szybko poznał prawdę. W leżącym nieco dalej, niewidocznym dla niego obozie więzionych było mnóstwo Żydów z całej Europy, przywożonych tu do niewolniczej pracy przy budowie olbrzymiej fabryki niemieckiego przemysłowego giganta IG Farben. Syntetyczna guma i metanol, które miały być tam wytwarzane, były materiałami o strategicznym znaczeniu dla nazistów. Obóz pracy, zwany Monowitz lub Auschwitz III, był częścią wielkiej machiny śmierci, do której należały także Auschwitz I, koszary polskiej armii zamienione w obóz koncentracyjny, oraz Auschwitz II, czyli Birkenau, miejsce masowej zagłady z komorami gazowymi i krematoriami.

Kiedy robotnicy z Monowitz, wyniszczeni na skutek miesięcy katorżniczej pracy, głodowych racji żywnościowych oraz okrutnego traktowania, nie byli już przydatni, przyjeżdżały po nich ciężarówki. Mężczyźni ci, a właściwie ludzkie wraki, zawożeni byli do komór gazowych, w których wcześniej zgładzono już ich matki, ojców, żony oraz dzieci.

– Zobaczyłem pełno dziwacznych, powoli kroczących postaci – opowiada Avey. – Tysiące ludzi chodziło w porwanych koszulach i spodniach w pasy. Ich twarze były szare. Byli tak niewyraźni, jakby mieli zaraz się rozpłynąć w powietrzu. W naszym obozie nazywaliśmy ich Pasiakami. A orkiestra była naprawdę dobra. Grała dla SS.

92-letni dziś Denis Avey mieszka w Bradwell w Peak District. Jego schowany w wąskiej uliczce dom leży nad doliną o kształcie niecki, której wschodnią część spowija mgła. W tym spokojnym otoczeniu Avey przywołuje tłumione przez wiele lat koszmarne wspomnienia, opowiadając o swej obozowej akcji. Był to jeden z najbardziej niezwykłych wyczynów brytyjskich żołnierzy podczas II wojny światowej. W czasie, gdy tysiące ludzi oddałyby wszystko, by uciec z Auschwitz, Denis Avey postanowił dostać się do środka. Udało mu się to w połowie 1944 roku.

Brytyjczyk dwukrotnie przeniknął do obozu Monowitz, by przekonać się, jaką gehennę przechodzą jego więźniowie. Była to, jak dziś przyznaje, szaleńcza eskapada, która mogła skończyć się błyskawiczną egzekucją jego oraz pewnego holenderskiego Żyda, znanego z imienia Hans. Avey zamienił się z nim ubraniami, by wejść do środka obozu.

Zobacz zdjęcia z KL Auschwitz

– To, co wówczas robiłem, wydawało mi się oczywiste – przyznaje. – Zawsze uważałem, że wszystko trzeba zobaczyć na własne oczy. Moi koledzy nie chcieli, żebym tam szedł, ale zgodzili się, bo zdali sobie sprawę, że i tak to zrobię. Codziennie widziałem, jak mordowani są ludzie i wiedziałem, że ktoś będzie musiał za to odpowiedzieć. Chciałem dostać się do środka i zidentyfikować tych odpowiedzialnych.

Młody szeregowiec spędził dwie noce w Monowitz, porozumiewając się szeptem z dwoma innymi więźniami, którzy pomogli przeprowadzić go przez bramę obozu po tym, jak wymienił się ubraniami z Hansem w baraku na budowie w Monowitz. Trzej mężczyźni, z których dwójka nie miała praktycznie żadnych szans na przeżycie, leżeli w nocy na jednej, szerokiej pryczy, wymieniając się swymi opowieściami pośród jęków i krzyków umierających więźniów.

Avey przedstawił swą historię dopiero teraz, w książce "Człowiek, który włamał się do Auschwitz", napisanej wspólnie z dziennikarzem BBC Robem Broomby. W relacji Aveya znalazł się jeszcze jeden poruszający wątek: otóż pomógł on przeżyć niemieckiemu Żydowi o imieniu Ernst, dając mu papierosy i czekoladę, najcenniejszą obozową walutę. Wysyłał też zaszyfrowane listy do swej matki w Essex, dzięki czemu udało mu się powiadomić siostrę Ernsta (która uciekła do Wielkiej Brytanii przed wojną), że jej brat wciąż żyje.

Samobójczą ekspedycję Aveya do ludzkiego piekła można zrozumieć lepiej, gdy pozna się go osobiście. Mimo swych 92 lat imponuje stanowczością. Po wojnie zaczął się uczyć sztuk walki, co było jedną z wielu prób uporania się z obozowymi demonami. Wciąż zachowuje krzepę i siłę, mimo że niedawno był operowany na raka. Szklane oko jest pamiątką po ciosie pistoletem od Niemca, którego nazwał "podczłowiekiem".

Urodzony w 1919 roku Avey przed wstąpieniem do wojska w październiku 1939 roku studiował inżynierię. Ojciec nauczył go posługiwania się bronią; dzięki swym zdolnościom strzeleckim Denis trafił do II Batalionu Rifle Brigade. Pewnego słonecznego ranka w sierpniu 1940 roku wyruszył z Liverpoolu na pokładzie transportowca płynącego do Egiptu.

W ciągu następnego roku Avey uczestniczył w licznych walkach na pustyni, dopóki nie został pojmany w listopadzie przez Afrika Korps w Sidi Rezegh. Miał wielkie szczęście, że przeżył tamtą bitwę. Był o włos od śmierci, gdy wewnątrz jego transportera opancerzonego eksplodował granat, zabijając jego kolegę. Wkrótce znalazł się wśród około dwóch tysięcy jeńców ze Wspólnoty Brytyjskiej wiezionych do Włoch na pokładzie statku handlowego Sebastiano Venier, storpedowanego przez brytyjską łódź podwodną u wybrzeży Grecji. Avey jak zwykle wziął sprawy w swoje ręce – wydostał się z ładowni i wyskoczył za burtę.

Dryfując na kawałku wraku, dopłynął do brzegu w Grecji, gdzie kilka dni później znów go schwytano. Kolejny rok spędził we włoskim obozie jenieckim, z którego również próbował uciec. Uznany za "podejrzanego" więźnia został wysłany do Niemiec, gdzie "zwiedził" kilka obozów i był świadkiem błyskawicznej egzekucji pięciu rosyjskich więźniów w kopalni. – Byłem rudzielcem i miałem temperament rudzielca – wspomina. – Zawsze uwielbiałem ten cytat: "Nie czynią więzienia mury kamienne, ni kraty z żelaza kute". Byłem z natury buntownikiem; jako młody chłopak zawsze chciałem się sprawdzić. Dlatego właśnie po kilku miesiącach w obozie E-715 dla brytyjskich jeńców w Monowitz podjął się najtrudniejszego wyzwania.

Brytyjscy żołnierze pracowali tuż obok Żydów, ale wszelkie kontakty były surowo wzbronione. Avey poznał Hansa, gdy analizował matematyczny wzór, który napisał kredą na rurze. Holender podpowiedział mu rozwiązanie i odtąd zaczęli ze sobą od czasu do czasu rozmawiać. Powoli nawiązała się między nimi nić porozumienia. Oprócz dwóch innych więźniów Avey przekupił papierosami kapo, którego pomoc była mu niezbędna.

– Zauważyłem, że ten kapo mało entuzjastycznie bił współwięźniów, więc pomyślałem, że może uda mi się go zwerbować – opowiada Avey. – Próba ucieczki z obozu we Włoszech wiele mnie nauczyła, więc wszystko dokładnie zaplanowałem. Byłem inżynierem, a w tym fachu niezbędna jest staranna analiza. Obserwowałem więc chód więźniów, ich wygląd, patrzyłem, kiedy zdejmują czapki. Symulowałem kaszel, dzięki czemu nie musiałem mówić.

Hans dał się skusić obietnicą papierosów, noclegu w kwaterze brytyjskich jeńców i brytyjskich racji żywnościowych. Mimo to ryzyko było ogromne. – Wielu facetów po prostu akceptowało to, co działo się wokół nich – taki był ich mechanizm obronny. Ja nigdy się z tym nie pogodziłem. Cały czas rozsadzała mnie wściekłość.

Avey opuścił Auschwitz wraz z kolumną więźniów tuż przed nadejściem Armii Czerwonej w 1945 roku. Ostatecznie uwolniony został przez Amerykanów. Gruźlica, jakiej nabawił się w obozie, zmusiła go do dłuższego pozostania w szpitalu. Kiedy wreszcie z niego wyszedł, świat zdążył się zmienić nie do poznania. Avey wciąż jednak cierpiał na przypadłość, którą dziś nazwalibyśmy zespołem stresu pourazowego.

Dopiero w zeszłym roku, kiedy jego historia wyszła na jaw, został uhonorowany przez Izrael i Brytanię, głównie za pomoc okazaną Ernstowi Lobethalowi, który ocalał z Auschwitz i wyemigrował do USA. Ernie Lobet (takie bowiem przyjął nazwisko) na niedługo przed śmiercią wystąpił w filmie, w którym opowiedział o życiu w obozie. Wspominał, że pomógł mu przetrwać angielski żołnierz, którego nazywał "Rudzielcem". Dzięki dostarczanym przez niego papierosom Lobet mógł naprawić swoje buty, co uratowało go podczas marszu śmierci z Auschwitz pod koniec wojny. Avey przedstawił się Ernstowi po prostu jako "Rudy".

Dopiero podczas przygotowań do pisania książki Denis dowiedział się, że Ernst przeżył. Avey spotkał wprawdzie jego siostrę Susanne, ale ostatni raz widział ją tuż po wojnie, kiedy los jej brata nie był jeszcze znany.

Choć Aveyowi udało się wrócić do normalnego życia, wojenne wspomnienia wciąż powracają. – Pewnego razu do mych drzwi zapukał nieznajomy – wspomina Avey. – Powiedział, że pracuje dla organizacji Combat Stress. Spytał mnie, czy nie potrzebuję wsparcia. A ja na to: spóźniłeś się 60 lat, kolego.

Skrywany sekret III Rzeszy

http://wiadomosci.onet.pl/nauka/ujawniono-dlugo-skrywany-sekret-iii-rzeszy,1,4231173,wiadomosc.html

Kim był Igo Sym??

http://wiadomosci.onet.pl/kiosk/historia/masz-lotrze-za-polske,1,4201449,kiosk-wiadomosc.html